Dyskusja wyników należy do tych części rozprawy doktorskiej, w których w największym stopniu ujawnia się samodzielność badawcza autora. Nie sprowadza się ona do ponownego przedstawienia rezultatów ani do mechanicznego zestawienia ich z ustaleniami innych badaczy. Jej zasadniczą funkcją jest interpretacja znaczenia uzyskanych danych w świetle przyjętych założeń teoretycznych, wcześniejszego dorobku naukowego oraz ograniczeń wynikających z zastosowanej procedury badawczej. W tej części rozprawy autor powinien więc odpowiedzieć nie tylko na pytanie, co wykazało badanie, lecz również wyjaśnić, jakie miejsce zajmuje ono w istniejącym stanie wiedzy i w jakim zakresie prowadzi do jego rozwinięcia, doprecyzowania lub zakwestionowania.
Dyskusja wyników jako przestrzeń interpretacji naukowej
Punktem wyjścia dla dyskusji powinny być najistotniejsze ustalenia empiryczne, rozpatrywane w odniesieniu do problemu badawczego, pytań szczegółowych oraz hipotez, jeżeli zostały sformułowane. Nie oznacza to jednak powtarzania treści zawartych w rozdziale prezentującym wyniki. Istotą dyskusji jest przejście od poziomu deskryptywnego do interpretacyjnego.
Rezultat badania nabiera znaczenia naukowego dopiero wówczas, gdy zostaje osadzony w określonym kontekście teoretycznym i porównany z wiedzą już istniejącą. Autor powinien zatem rozważyć, czy zaobserwowana zależność potwierdza wcześniejsze ustalenia, pozostaje z nimi częściowo zgodna, czy też wskazuje na odmienny mechanizm. Szczególnej uwagi wymagają wyniki nieoczekiwane, ponieważ to właśnie one mogą prowadzić do najbardziej wartościowych wniosków, o ile zostaną poddane rzetelnej analizie.
W interpretacji warto uwzględnić między innymi:
- zgodność wyników z wcześniejszymi badaniami i możliwe źródła rozbieżności;
- wpływ przyjętych założeń teoretycznych na sposób wyjaśniania rezultatów;
- znaczenie specyfiki badanej populacji, kontekstu oraz zastosowanej metody;
- możliwe alternatywne interpretacje uzyskanych danych;
- konsekwencje wyników dla dalszego rozwoju badań w danym obszarze.
Tak skonstruowany wywód pozwala wykazać, że autor nie ogranicza się do referowania danych, lecz podejmuje próbę ich naukowego wyjaśnienia.
Literatura jako element argumentacji, nie tło dla wyników
Odwołania do literatury powinny pełnić w dyskusji funkcję analityczną. Nie wystarczy wskazać, że podobne wyniki uzyskał jeden badacz, a odmienne inny. Znacznie istotniejsze jest wyjaśnienie, dlaczego określone ustalenia są zbieżne albo rozbieżne oraz jakie konsekwencje wynikają z tego dla interpretacji własnego materiału.
Warto pamiętać, że zgodność z wcześniejszymi badaniami nie oznacza braku oryginalności. Potwierdzenie określonego mechanizmu w innej populacji, odmiennym środowisku instytucjonalnym lub przy wykorzystaniu innej procedury metodologicznej może stanowić istotne uzupełnienie dotychczasowej wiedzy. Podobnie rozbieżność nie musi świadczyć o słabości badania. Może wynikać z różnic w operacjonalizacji pojęć, konstrukcji próby, okresie realizacji badań czy uwarunkowaniach właściwych dla analizowanego zjawiska.
Świeże spojrzenie na pracę doktoranta
Na etapie opracowywania dyskusji trudność często nie polega na braku materiału, lecz na jego właściwej selekcji i hierarchizacji. Rozbudowany tekst może zawierać poprawne merytorycznie elementy, a jednocześnie nie wykorzystywać wszystkich konsekwencji wynikających z przyjętych założeń badawczych.
W przypadku tworzenia autorskiego tekstu doktorant może skorzystać ze wsparcia merytorycznego udzielanego przez serwis e-doktoraty.pl. Po zapoznaniu się z materiałem oraz koncepcją badania możliwe jest otrzymanie uwag w formie komentarzy lub wypunktowań, wskazania dodatkowych źródeł adekwatnych do analizowanego problemu, a także sugestii dotyczących perspektyw, które nie zostały dotychczas dostatecznie rozwinięte. Może być to użyteczne wtedy, gdy dyskusja wymaga pogłębienia argumentacji lub szerszego osadzenia wyników w literaturze przedmiotu.
