System szkolny w Izraelu jest mocno zróżnicowany, a o wyborze konkretnych szkół i całych ścieżek edukacji często decyduje tradycja rodzinna, stopień religijności oraz przynależność do określonej społeczności. Nie istnieje jedna „izraelska szkoła”, lecz kilka równoległych systemów funkcjonujących obok siebie, czasem współpracujących, a czasem żyjących w zupełnie odrębnych światach.
Dla rodzica przyjeżdżającego z zewnątrz lub dla osoby, która zawodowo zajmuje się edukacją, zrozumienie tego podziału jest kluczem do sensownego poruszania się po izraelskiej rzeczywistości szkolnej. Inaczej wygląda dzień ucznia w szkole świeckiej w Tel Awiwie, inaczej w państwowej szkole religijnej na przedmieściach Jerozolimy, a jeszcze inaczej w ultraortodoksyjnej jesziwie w Bnei Brak czy w arabskiej szkole w Nazarecie.
Główne linie podziału przebiegają wzdłuż kilku osi: świeckość vs religijność, język hebrajski vs arabski, a także żydowska większość vs arabskie mniejszości. Dodatkowo w ramach każdej grupy funkcjonują szkoły prywatne, międzynarodowe, specjalistyczne (np. artystyczne, technologiczne) oraz ruchy alternatywne, jak edukacja demokratyczna czy szkoły wspólnotowe.
W większości przypadków edukacja jest obowiązkowa od wieku przedszkolnego do końca szkoły średniej, przy czym państwo finansuje różne strumienie edukacji w odmiennym stopniu. Jednocześnie rodziny – zwłaszcza religijne – mają stosunkowo dużą autonomię w doborze szkół zgodnie z własnym systemem wartości. To sprawia, że szkoła w Izraelu bardzo mocno odzwierciedla tożsamość społeczności, do której należy dziecko.
Główne strumienie edukacji żydowskiej: świecki, religijny i ultraortodoksyjny
Edukacja żydowska w Izraelu dzieli się na kilka zasadniczych strumieni, które mają różne programy, inne proporcje przedmiotów świeckich i religijnych, odmienny rytm roku szkolnego oraz całkiem różne wizje tego, jak powinno wyglądać idealne życie dorosłego absolwenta.
Szkoły świeckie – państwowe żydowskie
Szkoły państwowe świeckie (hebr. mamlachti) to główny nurt edukacji dla żydowskiej większości, zwłaszcza w Tel Awiwie, Hajfie czy większych miastach „świeckiego pasa” kraju. Program nauczania opiera się na standardach Ministerstwa Edukacji: matematyka, język hebrajski, angielski, przedmioty przyrodnicze, humanistyczne, wychowanie obywatelskie, sztuka, wychowanie fizyczne.
Elementy tradycji żydowskiej są obecne, ale raczej w ujęciu kulturowym niż religijnym. Uczniowie poznają święta, historię narodu żydowskiego, fragmenty Biblii, lecz modlitwa czy przestrzeganie micw nie stanowią codziennego obowiązku. W wielu szkołach kładzie się nacisk na krytyczne myślenie, naukę programowania, projekty społeczne i przedsiębiorczość.
Szkoły świeckie cechuje:
bardziej swobodny dress code (często wystarczy koszulka z krótkim rękawem, długie spodnie; w dni uroczyste biała koszula),
wysoki poziom nauczania języka angielskiego i przedmiotów ścisłych,
częsty kontakt z kulturą współczesną: wyjścia do teatrów, muzeów, udział w projektach high-tech,
duże zróżnicowanie poglądów wśród uczniów i kadry.
Dla uczniów z rodzin o słabszym zakorzenieniu w tradycji religijnej to naturalny wybór. Rodzice, którzy sami są wykształceni w świeckim systemie, zazwyczaj oczekują wysokich wyników na maturze (bagrut), dobrej znajomości języków i przygotowania do studiów na uczelniach wyższych w Izraelu i za granicą.
Szkoły państwowe religijne – nurt dati leumi
Szkoły państwowe religijne (hebr. mamlachti dati) to opcja dla rodzin religijnych, które łączą przywiązanie do halachy (prawa żydowskiego) z akceptacją współczesnego państwa Izrael i nowoczesnego świata. Ten system określa się często jako dati leumi, czyli „narodowo-religijny”.
Program szkół religijnych łączy pełen zakres przedmiotów świeckich z rozbudowanym programem przedmiotów religijnych: Tora, Talmud, halacha, filozofia żydowska. Dziewczynki i chłopcy często uczą się osobno, zwłaszcza na wyższych poziomach, choć w części szkół podstawowych edukacja jest koedukacyjna. Szkolny rytm dnia obejmuje wspólne modlitwy poranne, a w stołówce obowiązują restrykcyjne zasady koszerności.
Charakterystyczne elementy tych szkół to:
ścisły, lecz nie skrajny dress code (np. kipa i długie spodnie u chłopców, skromne spódnice i zakryte ramiona u dziewcząt),
akcent na tożsamość syjonistyczną – święta państwowe, pamięć o ofiarach wojen, więź z Armią Obronną Izraela (IDF),
znaczna część uczniów wybiera po szkole średniej roczne lub dwuletnie programy religijne przed służbą wojskową: jesziwy hesder, seminaria dla dziewcząt, służbę społeczną.
Dla rodziny z nurtu dati leumi wybór takiej szkoły to sposób na przekazanie dzieciom ortodoksyjnego stylu życia, ale bez rezygnacji z wykształcenia akademickiego, kariery zawodowej i udziału w życiu publicznym państwa.
Szkoły ultraortodoksyjne – haredi
Szkoły ultraortodoksyjne (hebr. chinuch haredi) funkcjonują w największym stopniu jako osobny świat. Celem edukacji haredi jest przede wszystkim studium Tory i Talmudu, a dopiero w ograniczonym zakresie – nauka świeckich przedmiotów. W praktyce program mocno różni się w zależności od płci i konkretnej społeczności (chasydzkiej, litewskiej, sefardyjskiej).
Chłopcy w młodszych klasach mają zwykle kilka godzin matematyki i języka hebrajskiego, ale wraz z wiekiem udział przedmiotów świeckich spada. W szkołach średnich i jesziwach dla chłopców dominuje wyłącznie nauka religijna od rana do wieczora. Z kolei dziewczynki w systemie haredi uczą się więcej przedmiotów świeckich, ponieważ oczekuje się, że w dorosłym życiu będą utrzymywać rodzinę, podczas gdy mąż będzie poświęcał czas na studiowanie Tory.
Dla szkół haredi typowe są:
ścisły dress code – ciemne garnitury, białe koszule, kapelusze u chłopców, skromne stroje u dziewcząt, zakryte włosy żonatych kobiet,
brak lub minimalna obecność nauki języka angielskiego, informatyki czy nauk przyrodniczych (zwłaszcza dla chłopców),
nieufność wobec świeckich mediów i kultury popularnej,
silna kontrola społeczności nad tym, czego i w jaki sposób uczy szkoła.
Ta ścieżka edukacyjna odzwierciedla przekonanie, że duchowe wartości i ciągłość tradycji są ważniejsze niż mobilność zawodowa czy integracja z głównym nurtem społeczeństwa. Skutkiem bywa jednak niski poziom przygotowania do rynku pracy poza światem ultraortodoksyjnym.
Szkoły arabskie i edukacja mniejszości narodowych
Odrębną i bardzo istotną część systemu stanowi edukacja arabska w Izraelu. Obejmuje ona obywateli Izraela narodowości arabskiej: muzułmanów, chrześcijan, druzów, a także częściowo beduinów. Choć formalnie podlega Ministerstwu Edukacji, ma własne programy, język nauczania i specyficzne wyzwania.
Szkoły arabskie z językiem arabskim
Większość arabskich dzieci uczęszcza do szkół, w których językiem wykładowym jest arabski. Hebrajski pojawia się jako przedmiot obowiązkowy od wczesnych klas, ale poziom biegłości uczniów często pozostaje niższy niż u rówieśników z hebrajskiego systemu. To bezpośrednio wpływa na szanse na rynku pracy oraz na dostęp do studiów wyższych prowadzonych w języku hebrajskim.
Program obejmuje kombinację przedmiotów świeckich (matematyka, nauki przyrodnicze, języki) z treściami kulturowymi i historycznymi odnoszącymi się do świata arabskiego i palestyńskiego. Relacja między oficjalnym programem państwowym a lokalną narracją bywa napięta. Nauczyciele i dyrekcje muszą balansować między wymogami państwa a oczekiwaniami społeczności, zwłaszcza w kwestiach historii i edukacji obywatelskiej.
W wielu szkołach arabskich obserwuje się:
przepełnione klasy i ograniczone zasoby w porównaniu z wieloma szkołami żydowskimi,
silny nacisk rodziców na osiągnięcia akademickie jako sposób poprawy statusu ekonomicznego rodziny,
różnice między szkołami w miastach mieszanych (np. Hajfa, Akka) a w miejscowościach czysto arabskich.
Szkoły druzkie i beduińskie
W ramach systemu arabskiego funkcjonują także szkoły druzkie, które łączą program arabskojęzyczny z nauczaniem specyficznych elementów kultury i historii Druzów. Ponieważ Druzi pełnią służbę wojskową w IDF, w programie szkolnym wyraźniej zaznaczona jest więź z państwem niż w wielu szkół arabskich muzułmańskich.
W przypadku społeczności beduińskiej sytuacja jest bardziej złożona. Część szkół działa w uznanych miejscowościach, inne – w nieuznawanych wioskach na pustyni Negew – funkcjonują w trudnych warunkach, często z problemami infrastrukturalnymi. Proces przejścia od życia półkoczowniczego do osiadłego pociąga za sobą napięcia wokół roli szkoły, edukacji dziewcząt czy używania nowoczesnych technologii.
W szkołach beduińskich priorytetem bywa samo zapewnienie ciągłości edukacji i zwiększenie frekwencji, szczególnie wśród dziewcząt. Wprowadzanie programów wyrównawczych, dodatkowego wsparcia językowego czy zajęć pozalekcyjnych pomaga przełamywać bariery kulturowe, ale wymaga ścisłej współpracy z przywódcami plemiennymi i lokalnymi rodzinami.
Szkoły mieszane arabsko-żydowskie
W odpowiedzi na podziały społeczne pojawiły się także szkoły dwujęzyczne arabsko‑żydowskie, działające jako projekty wspólnotowe i często prywatne lub półpubliczne. W takich placówkach uczy się wspólnie arabskie i żydowskie dzieci, a lekcje prowadzone są równolegle w języku hebrajskim i arabskim przez dwóch nauczycieli.
Codzienność tych szkół wygląda inaczej niż w typowych placówkach: obchodzi się zarówno święta żydowskie, jak i muzułmańskie czy chrześcijańskie, a program wychowania obywatelskiego akcentuje dialog, rozwiązywanie konfliktów i wspólną odpowiedzialność za przestrzeń publiczną. Dla rodzin, które chcą, by dzieci naturalnie funkcjonowały w społeczeństwie wielojęzycznym i wielokulturowym, to coraz popularniejsza alternatywa.
Struktura etapów kształcenia w Izraelu
Niezależnie od strumienia, izraelski system edukacji opiera się na wspólnej strukturze etapów kształcenia. Poszczególne społeczności wypełniają ją jednak różną treścią, zgodnie z własną tradycją i priorytetami.
Przedszkole i „gan chova” – pierwszy obowiązkowy etap
Edukacja przedszkolna rozpoczyna się zazwyczaj w wieku 3 lat, choć formy opieki nad dziećmi mogą pojawiać się już wcześniej. Kluczowy jest jednak rok obowiązkowego przedszkola – gan chova, przeznaczony dla dzieci w wieku 5–6 lat. W tym wieku, niezależnie od tradycji religijnej czy pochodzenia etnicznego, dzieci obejmuje obowiązek szkolny.
Przedszkola są pierwszym miejscem, w którym ujawniają się różnice między społecznościami:
w świeckich przedszkolach żydowskich dominuje zabawa, podstawy języka, liczenia, wprowadzenie do świąt w ujęciu kulturowym,
w przedszkolach religijnych pojawiają się proste modlitwy, błogosławieństwa nad jedzeniem, opowieści z Biblii,
w przedszkolach haredi nacisk na segregację płciową i wczesne wprowadzanie w świat tradycji bywa większy,
w przedszkolach arabskich dzieci uczą się głównie po arabsku, z elementami hebrajskiego w zależności od programu.
Rodzice często już na tym etapie wybierają ścieżkę – świecką, religijną, ultraortodoksyjną lub arabską – którą ich dziecko będzie podążać przez kolejne lata. Zmiana strumienia później jest możliwa, ale bywa trudna, głównie z powodu różnic programowych i językowych.
Szkoła podstawowa – klasy 1–6
Szkoła podstawowa – różne treści w tej samej strukturze
Choć formalnie klasy 1–6 mają podobny układ godzin i przedmiotów, codzienność ucznia świeckiego, religijnego, haredi czy arabskiego potrafi diametralnie się różnić. Wszyscy uczą się czytania, pisania i matematyki, ale już kontekst, w jakim pojawiają się teksty, języki i symbole, zależy od strumienia.
W szkołach świeckich zajęcia zaczynają się zazwyczaj od kilku lekcji przedmiotowych, po których przychodzą bloki zajęć artystycznych, sportowych czy projektowych. W szkole religijnej ten sam poranek może rozpocząć się od modlitwy, krótkiego omówienia porcji Talmudu lub fragmentu Tory, a dopiero później przejść w matematyczną rutynę. W placówkach haredi chłopcy od najmłodszych lat spędzają dużo czasu nad tekstami religijnymi w języku hebrajskim i aramejskim, kosztem nauk ścisłych.
W szkołach arabskich kluczowe są język arabski i matematyka, a hebrajski wprowadzany jest etapami – często początkowo bardziej jako „język przedmiotu” niż narzędzie swobodnej komunikacji. To w praktyce przekłada się na różnice w poziomie kompetencji językowych już pod koniec szkoły podstawowej.
Szkoła średnia niższego stopnia – klasy 7–9
Drugi etap, często określany jako gimnazjalny, staje się momentem, w którym rozbieżności programowe między strumieniami poszerzają się. Wspólne pozostaje to, że uczniowie wchodzą w okres intensywniejszego kształtowania tożsamości – religijnej, narodowej i obywatelskiej.
W szkołach hebrajskich obowiązkowe są m.in. matematyka, język hebrajski, język obcy (zwykle angielski), nauki przyrodnicze, historia, wiedza o społeczeństwie i wychowanie obywatelskie. Do tego dochodzą przedmioty artystyczne, sport i – w zależności od profilu szkoły – wstęp do przedmiotów rozszerzonych (np. fizyka, biologia, informatyka).
W szkołach religijnych dziewczęta i chłopcy uczą się oddzielnie lub w ramach osobnych strumieni w tej samej placówce. Dużą część dnia zajmują przedmioty religijne: Biblia, halacha, myśl żydowska. Lekcje te dodatkowo wplatają treści związane z życiem w nowoczesnym społeczeństwie – np. jak utrzymać ortodoksyjny styl życia w środowisku pracy czy armii.
W systemie haredi chłopcy w wielu przypadkach całkowicie przestają mieć lekcje świeckie lub ograniczają je do minimum, co później wpływa na możliwość zdawania egzaminu dojrzałości (bagrut). Dziewczęta w tych samych społecznościach uczą się matematyki, angielskiego i przedmiotów zawodowych lub semizawodowych (np. podstaw rachunkowości, informatyki biurowej), przygotowując się do pracy zarobkowej.
W szkołach arabskich klasy 7–9 to czas intensyfikacji nauki hebrajskiego i angielskiego. Dla wielu nastolatków to klucz, by później móc przejść do liceum oferującego pełny pakiet przedmiotów do egzaminu bagrut. Równocześnie pojawiają się bardziej rozbudowane treści z historii regionu, literatury arabskiej i kultury lokalnej.
Szkoła ponadpodstawowa – licea i szkoły zawodowe
W klasach 10–12 izraelski system staje się najmocniej selektywny. Uczniowie wybierają ścieżki, które w dużej mierze zadecydują o ich możliwościach na rynku pracy i w dostępie do studiów wyższych.
W sektorze hebrajskim podstawowy podział to:
licea ogólnokształcące – przygotowujące do matury (bagrut) z szerokiego zestawu przedmiotów,
szkoły technologiczne i zawodowe – łączące nauczanie ogólne z praktycznymi umiejętnościami (elektronika, informatyka, mechanika, gastronomia, zawody usługowe).
W liceach świeckich uczniowie wybierają tzw. megamot – profile rozszerzone (np. fizyka, chemia, biologia, informatyka, nauki społeczne, prawo, teatr, muzyka). W liceach religijnych do tego katalogu dochodzą poszerzone studia żydowskie (Tanach, Talmud, filozofia żydowska), traktowane często na równi z przedmiotami ścisłymi.
W szkołach arabskich istnieją równolegle licea ogólne i zawodowe. Uczniowie, którzy celują w studia, starają się zdobyć pełny certyfikat bagrut na odpowiednim poziomie z matematyki, hebrajskiego, arabskiego i przedmiotów profilowych (np. biologii dla przyszłych studentów kierunków medycznych). Braki infrastrukturalne i niedostatek nauczycieli przedmiotów ścisłych powodują, że w niektórych miejscowościach młodzież musi dojeżdżać do odleglejszych szkół, by mieć dostęp do pożądanych profili.
W systemie haredi znacząca część chłopców trafia do jesziw, które formalnie mogą mieć status szkoły ponadpodstawowej, lecz w praktyce skupiają się wyłącznie na studiowaniu Tory i Talmudu. Oznacza to brak egzaminu bagrut, a tym samym późniejszą konieczność nadrabiania materiału w specjalnych programach dla dorosłych, jeśli absolwenci chcą wejść na rynek pracy poza kręgiem religijnym lub rozpocząć studia.
Egzamin bagrut – wspólny mianownik z różnymi szansami
Bagrut, izraelski odpowiednik matury, jest kluczem do większości kierunków studiów i lepiej płatnych zawodów. Składa się z egzaminów w kilku przedmiotach obowiązkowych (hebrajski, matematyka, język obcy, historia, wiedza o społeczeństwie, angielski) i wybranych przedmiotów rozszerzonych.
Na papierze każdy uczeń – świecki, religijny, arabski czy z rodziny imigranckiej – ma prawo podejść do tych samych egzaminów. W praktyce szanse są mocno zróżnicowane:
w szkołach świeckich i religijnych głównego nurtu większość uczniów przygotowuje się do pełnego bagrutu,
w szkołach arabskich odsetek uczniów zdających z powodzeniem jest niższy, m.in. z powodu barier językowych i różnic finansowania,
w świecie haredi wielu chłopców w ogóle nie podchodzi do egzaminu lub zdaje tylko jego fragmenty, co zamyka im część dróg kariery.
W ostatnich latach rozwijają się programy pomostowe: wieczorowe kursy bagrutu dla młodych dorosłych, projekty wyrównawcze w społecznościach arabskich oraz specjalne ścieżki dla uczniów haredi, którzy chcą zdobyć formalne wykształcenie świeckie bez rezygnacji z praktyk religijnych.
Służba wojskowa, narodowa i „gap year” po szkole
Ukończenie szkoły ponadpodstawowej to w Izraelu nie tylko przejście do świata studiów czy pracy. Dla większości żydowskich obywateli kolejnym krokiem jest służba w Armii Obrony Izraela (IDF) lub alternatywna służba narodowa.
Obowiązkowa służba wojskowa a ścieżki edukacyjne
Młodzi mężczyźni i kobiety z rodzin świeckich i z nurtu dati leumi najczęściej trafiają bezpośrednio po liceum do armii. Dla wielu z nich to oddzielny etap edukacji, w którym zdobywają umiejętności techniczne, organizacyjne i społeczne: od obsługi zaawansowanych systemów informatycznych po zarządzanie zespołem pod presją.
Najbardziej znane programy łączące edukację z armią to:
jesziwy hesder – kilkuletnie połączenie studiów religijnych z rozłożoną w czasie służbą wojskową, skierowane do mężczyzn z nurtu dati leumi,
mechinot – roczne programy przygotowawcze (religijne lub świeckie), kładące nacisk na dojrzałość społeczną, przywództwo i znajomość historii kraju,
programy technologiczne i akademickie IDF – umożliwiające połączenie służby z inżynierskimi studiami wyższymi lub zaawansowanym szkoleniem technicznym.
W świecie haredi część mężczyzn otrzymuje odroczenie służby (jesziwa jako „pełnoetatowa nauka”), a część dołącza do wyspecjalizowanych jednostek, które dostosowują warunki do wymogów religijnych (oddzielne ramy, kaszruty na wysokim poziomie, zachowanie standardów skromności). U kobiet z społeczności religijnych popularną alternatywą staje się służba narodowa – praca w szpitalach, szkołach, domach opieki czy organizacjach społecznych.
Ścieżki młodzieży arabskiej po szkole
Obywatele arabscy w większości nie podlegają obowiązkowi służby wojskowej. Część młodych Druzów i nieliczni muzułmanie lub chrześcijanie decydują się na dobrowolną służbę, jednak dominującym wzorcem jest bezpośrednie przejście ze szkoły do pracy lub na studia.
Licealiści arabscy, którzy mają ambicje akademickie, często już na etapie szkoły ponadpodstawowej uczestniczą w kursach przygotowawczych z hebrajskiego i matematyki, by zwiększyć swoje szanse w procesie rekrutacji na uczelnie. Inni wybierają ścieżki zawodowe – głównie w budownictwie, usługach i handlu – lub wyjeżdżają czasowo za granicę, łącząc pracę z nauką języków obcych.
Imigranci i integracja językowa w szkołach
Izrael od początku istnienia jest krajem imigracji. Do systemu szkolnego regularnie dołączają dzieci z bardzo różnym backgroundem – od rodzin francuskich czy amerykańskich po imigrantów z Etiopii, Ameryki Łacińskiej czy byłego ZSRR.
Klasy przygotowawcze i ulpan dla dzieci
Nowo przybyłe dzieci zazwyczaj trafiają do klas przygotowawczych lub na intensywne kursy językowe (ulpanim). Tam nadrabiają hebrajski, uczą się podstaw systemu edukacji i historii kraju. Po tym okresie włączane są do regularnych klas – świeckich, religijnych lub arabskich – w zależności od pochodzenia i wyboru rodziny.
W praktyce wygląda to różnie. Dziecko z rodziny francusko-żydowskiej może dość szybko odnaleźć się w liceum religijnym, gdzie część kolegów mówi w domu po francusku, a nauczyciele są przyzwyczajeni do uczniów-imigrantów. Dla nastolatka z Etiopii lub Ukrainy, który dołącza do szkoły w środku etapu gimnazjalnego, bariera językowa i kulturowa jest znacznie większa i wymaga silniejszego wsparcia pedagogicznego.
Rozwarstwienie społeczne a wybór szkoły przez imigrantów
Rodziny imigranckie często stają przed dylematem: posłać dzieci do najbliższej szkoły rejonowej czy szukać placówki, w której jest więcej uczniów „podobnych do nas”. W efekcie w niektórych dzielnicach powstają szkoły z wysokim odsetkiem uczniów z jednego kraju pochodzenia (np. z krajów byłego ZSRR), co pomaga dzieciom w pierwszych latach, ale ogranicza integrację z resztą społeczeństwa.
W odpowiedzi na te wyzwania powstają projekty łączące dzieci imigrantów z rówieśnikami z rodzin „starych Izraelczyków” – wspólne klasy artystyczne, programy sportowe, kluby robotyki. Ich celem jest przełamanie podziałów zanim utrwalą się one w świecie dorosłych.
Źródło: Pexels | Autor: Yan Krukau
Szkolnictwo wyższe a podziały ze szkoły
Uniwersytety i szkoły wyższe w Izraelu deklarują otwartość dla wszystkich obywateli, ale to, kto realnie trafia na kampus, w dużej mierze wynika ze ścieżki szkolnej.
Uniwersytety, kolegia i jesziwy akademickie
Absolwenci liceów świeckich i religijnych, którzy uzyskali pełen bagrut, mają najszerszy wybór – od renomowanych uniwersytetów po specjalistyczne szkoły inżynierskie czy artystyczne. W ostatnich latach rośnie też rola kolegiów akademickich, oferujących bardziej praktyczne kierunki, często w mniejszych miastach.
W sektorze religijnym powstały jesziwy akademickie i uczelnie z rozdzielonymi studiami dla kobiet i mężczyzn, które łączą nauki świeckie (prawo, ekonomię, inżynierię) z intensywnym programem religijnym. To odpowiedź na potrzeby tych, którzy chcą utrzymać wysoki poziom praktyk religijnych, a jednocześnie zdobyć dyplom akademicki i wejść na konkurencyjny rynek pracy.
Studenci arabscy i bariery systemowe
Udział Arabów w szkolnictwie wyższym stopniowo rośnie, lecz nadal jest niższy niż ich odsetek w populacji. Główne bariery to:
niższy odsetek pełnych matur z wymaganym poziomem hebrajskiego i matematyki,
testy predyspozycji (psychometry) przeprowadzane po hebrajsku, trudne dla osób uczących się w szkołach arabskich,
mniej rozbudowana sieć stypendialna i mentoringowa w niektórych społecznościach lokalnych.
W odpowiedzi uczelnie uruchamiają programy przygotowawcze (rok wstępny), kursy wyrównawcze z hebrajskiego oraz systemy tutoringu, które pomagają pierwszemu pokoleniu studentów odnaleźć się w środowisku akademickim. Istnieją też kierunki prowadzone częściowo po arabsku, choć ich liczba pozostaje ograniczona.
Ultraortodoksyjni studenci i uczelnie dla haredim
W świecie haredi długie lata nauki w jesziwach były domyślną ścieżką życiową dla mężczyzn, a stabilność finansową rodziny miała zapewniać praca kobiet lub wsparcie społeczności. W ostatnich dwóch dekadach pojawia się jednak coraz więcej osób, które chcą połączyć przywiązanie do tradycji z dyplomem akademickim.
Na tę potrzebę odpowiadają uczelnie i programy „campusim haredim” – wydzielone tory studiów w istniejących instytucjach lub odrębne kolegia, oferujące:
oddzielne zajęcia dla kobiet i mężczyzn,
ścisłe zasady dotyczące ubioru, reklamy i materiałów wizualnych na kampusie,
dostosowany program wstępny dla osób bez pełnego bagrutu lub z brakami w matematyce i angielskim.
Popularne kierunki to przede wszystkim rachunkowość, informatyka, inżynieria oprogramowania, zarządzanie, prawo. Dają szansę na solidne zarobki bez potrzeby rezygnacji z centralnej dla wielu mężczyzn nauki w jesziwie, choć wymuszają jednak częściową zmianę rytmu dnia.
Dla części ultraortodoksów wejście na uczelnię jest krokiem obciążonym napięciem wewnątrz społeczności. Zdarza się, że młody mężczyzna wybiera najpierw kilka lat w jesziwie, a dopiero później – często już z rodziną na utrzymaniu – zaczyna wieczorowe studia na kampusie haredim. Kobiety natomiast częściej przechodzą ze seminariów nauczycielskich do studiów licencjackich, zwłaszcza w dziedzinach takich jak edukacja, logopedia czy praca socjalna.
Szkoły mieszane, eksperymentalne i alternatywne
Obok czterech głównych nurtów (świeckiego, religijnego głównego nurtu, ultraortodoksyjnego i arabskiego) powstają struktury, które świadomie próbują przekraczać istniejące granice. Ich skala jest niewielka, ale znaczenie społeczne – często większe niż liczba uczniów.
Dwujęzyczne szkoły żydowsko-arabskie
W kilku miastach działają szkoły dwujęzyczne, w których razem uczą się dzieci żydowskie i arabskie. Każda klasa ma zwykle dwóch wychowawców – Żyda i Araba – a zajęcia prowadzone są równolegle po hebrajsku i arabsku.
W takich szkołach:
świętowane są zarówno żydowskie, jak i muzułmańskie oraz chrześcijańskie święta,
program historii i WOS-u jest poszerzony o perspektywy obu narodowych narracji,
kładzie się nacisk na mediację, pracę z konfliktem i umiejętność rozmowy o trudnych sprawach.
Rodzice wybierający tę ścieżkę szukają zwykle nie tylko dobrej edukacji językowej, lecz także środowiska, w którym ich dzieci poznają „drugą stronę” nie z mediów, ale z codziennych relacji. Z perspektywy mainstreamowego systemu to wciąż margines, jednak absolwenci tych szkół często trafiają później do programów społecznych, organizacji pozarządowych czy inicjatyw pokojowych.
Szkoły demokratyczne i progresywne
Osobną gałąź tworzą szkoły demokratyczne i różne formy edukacji progresywnej. Można je znaleźć głównie w dużych miastach i zamożniejszych miasteczkach satelickich.
Charakteryzują się m.in.:
dużą autonomią ucznia – swobodniejszym wyborem przedmiotów i projektów,
zminimalizowaną hierarchią między nauczycielami a uczniami,
większym naciskiem na pracę projektową i kompetencje społeczne kosztem tradycyjnych sprawdzianów.
W praktyce w jednej klasie mogą siedzieć obok siebie dzieci z rodzin świeckich, tradycyjnie religijnych i mieszanych (np. jedno z rodziców jest żydowskie, drugie – nie). Kwestie tożsamości religijnej są obecne, ale zwykle w formie warsztatów, spotkań z przedstawicielami różnych nurtów judaizmu, czasem też z duchownymi chrześcijańskimi i muzułmańskimi.
Modele integracyjne w systemie publicznym
Nawet bez tworzenia osobnych „eksperymentalnych” szkół część samorządów próbuje mieszać uczniów z różnych tałpijot (strumieni). Obejmuje to np. wspólne kampusy, gdzie w jednym kompleksie działają szkoła świecka i religijna, dzieląc infrastrukturę sportową i część zajęć nieobowiązkowych.
Inny model to klasy integracyjne w szkołach świeckich, do których zapisują się rodziny religijne, zainteresowane nieco bardziej tradycyjnym programem, ale bez pełnej separacji. W takich klasach może być więcej godzin Biblii, wspólne modlitwy dla chętnych czy zachowanie części zwyczajów religijnych, przy jednoczesnym wysokim nacisku na przedmioty ścisłe i języki.
Codzienność ucznia: kalendarz, język, program wychowawczy
Różnice między poszczególnymi nurtami izraelskiej edukacji widać nie tylko w egzaminach czy dalszych ścieżkach, lecz także w zwykłym tygodniu szkolnym: kalendarzu, języku używanym na przerwach, a nawet w dekoracjach klas.
Kalendarz świąt i dzień wolny od pracy
W większości szkół żydowskich rytm roku wyznaczają święta religijne: Rosz ha-Szana, Jom Kipur, Sukot, Chanuka, Purim, Pesach, Szawuot. Nauka jest zawieszana także w Dniu Pamięci o Holokauście, Dniu Pamięci Poległych Żołnierzy i w Dniu Niepodległości.
W szkołach arabskich podstawą kalendarza jest z kolei cykl islamski lub chrześcijański: Ramadan, Id al-Fitr, Id al-Adha, Boże Narodzenie, Wielkanoc – w zależności od składu społeczności. Uczniowie muzułmańscy często zmagają się ze zmęczeniem podczas Ramadanu, gdy część roku szkolnego przypada na okres postu, co wpływa na koncentrację i wyniki.
Dzień wolny tygodniowy to dla szkół żydowskich sobota, a dla większości arabskich – zwykle piątek (czasem w połączeniu z niedzielą). Wspólne projekty między szkołami bywają przez to logistycznie trudniejsze do zorganizowania.
Język i poziom hebrajskiego
W żydowskich szkołach świeckich dominuje hebrajski współczesny, natomiast w religijnych dodatkowo mocno obecny jest język tekstów tradycyjnych – biblijny i talmudyczny. Uczniowie przyzwyczajają się do archaicznej składni i słownictwa, co z jednej strony podnosi kompetencje językowe, z drugiej może utrwalać podział między „językiem świętym” a codziennym.
W szkołach arabskich językiem nauczania jest arabski, ale hebrajski stanowi kluczowy przedmiot. Im lepiej jest nauczany – z naciskiem na język mówiony i akademicki – tym większe szanse absolwentów na studia i pracę w sektorze publicznym. Nierówności w jakości nauczania hebrajskiego przekładają się później na różnice w zarobkach i możliwościach awansu.
Program wychowawczy i edukacja obywatelska
Izraelskie szkoły, niezależnie od nurtu, mają rozbudowany program wychowawczy. Różni się on jednak akcentami. W szkołach świeckich częściej dominuje dyskusja o demokracji, prawach człowieka, pluralizmie i znaczeniu armii. W religyjnych – większą wagę przywiązuje się do micwot, historii Żydów jako narodu oraz roli Tory w życiu codziennym.
W szkołach arabskich edukacja obywatelska balansuje między wymogami państwowego programu a lokalną tożsamością narodową. Na lekcjach można spotkać się zarówno z omawianiem Deklaracji Niepodległości Izraela, jak i z dyskusjami o prawach mniejszości, dyskryminacji czy pamięci o Nakbie – często w półoficjalnym, ostrożnym języku.
Rodzina, dzielnica i wybór ścieżki edukacyjnej
Ostateczna decyzja, do jakiej szkoły trafi dziecko, rzadko bywa wyłącznie kwestią ideologii. Silnie działa tu kombinacja położenia geograficznego, kapitału ekonomicznego i społecznego oraz wsparcia sieci krewnych i znajomych.
Rola rodziców i aspiracji edukacyjnych
W środowiskach świeckich i tradycyjnych kluczowe pytania brzmią: jaki poziom bagrutu zapewnia szkoła, czy absolwenci dostają się na dobre uczelnie, ile jest zajęć dodatkowych z matematyki i angielskiego. Rodzice z klasy średniej i wyższej gotowi są dojeżdżać z dzieckiem przez pół miasta, by trafiło do renomowanego liceum.
W społecznościach religijnych do tego dochodzą kwestie poziomu rygoru halachicznego, rodzaju nauczanych komentarzy rabinicznych, a nawet reputacja konkretnego rosz jesziwa. Dla rodzin haredi wybór seminarium dla dziewcząt może determinować nie tylko jej przyszłą pracę, lecz także przyszłe propozycje matrymonialne, bo środowiska te są silnie powiązane siecią znajomości.
Segregacja mieszkaniowa i „niewidzialne granice”
W wielu miastach linia podziału przebiega nie tylko między typami szkół, lecz także między dzielnicami. Osiedla ultraortodoksyjne, nowe osiedla dla klasy średniej, stare dzielnice żydowsko-arabskie – każda z tych przestrzeni wytwarza własny ekosystem edukacyjny.
Przykładowo, rodzina religijna, która wprowadza się do świeckiej dzielnicy z powodu niższych cen mieszkań, często stoi przed dylematem: posłać dzieci do najbliższej świeckiej szkoły, wysłać je autobusem do dalszej religijnej, czy tworzyć klasę „religijną” w ramach istniejącej placówki. Podobne napięcia pojawiają się, gdy do tradycyjnie żydowskiej dzielnicy zaczyna napływać ludność arabska lub odwrotnie.
Cyfryzacja, pandemia i nowe nierówności
Ostatnie lata przyniosły do izraelskiej edukacji kolejny wymiar podziałów – dostęp do technologii i jakości nauczania zdalnego.
Różnice w dostępie do technologii
Szkoły świeckie w dużych miastach często dysponują rozbudowaną infrastrukturą: tablice interaktywne, laptopy lub tablety dla uczniów, szybki internet. W wielu rodzinach standardem jest komputer na dziecko, prywatne korepetycje przez Zoom i płatne platformy edukacyjne.
W sektorze arabskim i ultraortodoksyjnym sytuacja bywa odmienna. Część rodzin haredi ma ograniczony internet ze względów religijnych lub dzieli jedno urządzenie między wielu domowników. W niektórych wioskach arabskich stabilne łącze i cichy kąt do nauki są luksusem. Skutkiem są większe luki w opanowaniu materiału, szczególnie wśród uczniów słabszych ekonomicznie.
Pandemia COVID-19 jako test systemu
Okres nauki zdalnej ujawnił, jak różnie poszczególne nurty radzą sobie z kryzysem. Szkoły z już istniejącymi platformami cyfrowymi stosunkowo szybko przestawiły się na lekcje online. W wielu jesziwach i seminariach ultraortodoksyjnych nauka została jednak przerwana lub przeniesiona do małych, nieformalnych grup, bez spójnej struktury cyfrowej.
W części społeczności religijnych decyzja o powrocie do nauki stacjonarnej zapadała szybciej niż w reszcie kraju, co prowadziło do napięć z władzami zdrowotnymi. Jednocześnie wielu nauczycieli – niezależnie od sektora – zyskało nowe kompetencje cyfrowe, które dziś wykorzystywane są do hybrydowych form nauczania, kółek zainteresowań czy indywidualnego wsparcia uczniów.
Między tradycją a mobilnością społeczną
Izraelska szkoła jest jednym z głównych pól, na których ścierają się aspiracje nowoczesności z siłą dziedziczonych tradycji. Każda społeczność wypracowała własne kompromisy między ochroną tożsamości a dostępem do rynku pracy i studiów.
Dla części świeckich Izraelczyków priorytetem jest jak najlepszy wynik z matematyki rozszerzonej i angielskiego, otwierający drzwi do elitarnych jednostek technologicznych w armii i późniejszych stanowisk w hi-techu. Dla rodziny ultraortodoksyjnej kluczowe jest, by edukacja nie osłabiała więzi z Torą i rabinicznym autorytetem. Młody obywatel arabski z małego miasteczka myśli często przede wszystkim o tym, jak pokonać bariery językowe i ekonomiczne, by dostać się na kierunek, który zapewni stabilny zawód.
Wspólnym mianownikiem pozostaje przekonanie, że szkoła – niezależnie od ścieżki – jest głównym narzędziem kształtowania przyszłości. Spory o program nauczania, finansowanie poszczególnych nurtów czy zakres autonomii religijnej to nie tylko techniczne detale. To dyskusja o tym, jak ma wyglądać izraelskie społeczeństwo za jedno, dwa pokolenia: jak dużo będzie w nim wspólnego języka, a jak dużo równoległych światów, które spotykają się ze sobą jedynie na skrzyżowaniach dróg, w szpitalach, na uniwersytetach i w miejscach pracy.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jak wygląda system szkolny w Izraelu i czym różni się od polskiego?
System edukacji w Izraelu jest podzielony na kilka równoległych strumieni, które różnią się programem, poziomem religijności, językiem nauczania i stylem życia społeczności. Nie ma jednej „typowej” izraelskiej szkoły – inaczej funkcjonuje świecka szkoła państwowa w Tel Awiwie, inaczej religijna, ultraortodoksyjna czy arabska.
W przeciwieństwie do stosunkowo jednolitego systemu w Polsce, w Izraelu rodzice wybierają szkołę przede wszystkim według światopoglądu, tradycji religijnej i języka. Edukacja jest obowiązkowa od wieku przedszkolnego do końca szkoły średniej, ale państwo w różnym stopniu finansuje poszczególne strumienie.
Jakie są główne typy szkół żydowskich w Izraelu?
W edukacji żydowskiej wyróżnia się przede wszystkim trzy główne strumienie:
szkoły świeckie (mamlachti) – nacisk na przedmioty ogólne, kulturę żydowską w ujęciu niereligijnym, przygotowanie do matury i studiów,
szkoły państwowe religijne (mamlachti dati, dati leumi) – łączą pełny program świecki z rozbudowaną edukacją religijną, modlitwami i ortodoksyjnym stylem życia,
szkoły ultraortodoksyjne (haredi) – skoncentrowane głównie na studiach Tory i Talmudu, z mocno ograniczonym nauczaniem przedmiotów świeckich, zwłaszcza dla chłopców.
W każdym z tych strumieni inaczej wygląda dzień szkolny, wymagania wobec uczniów, relacja do nowoczesności oraz perspektywy po ukończeniu szkoły.
Na czym polega różnica między szkołą świecką a religijną (dati leumi) w Izraelu?
W szkołach świeckich nacisk kładzie się na przedmioty ogólne: matematykę, języki, przedmioty przyrodnicze i humanistyczne, wychowanie obywatelskie i kompetencje XXI wieku (technologia, projekty społeczne). Tradycja żydowska pojawia się głównie jako element kultury – uczniowie poznają święta czy historię, ale nie praktykują na co dzień religijnych obowiązków.
Szkoły państwowe religijne (dati leumi) realizują pełen program świecki, ale równolegle prowadzą intensywną edukację religijną: Tora, Talmud, halacha, filozofia żydowska, wspólne modlitwy. Obowiązuje tam bardziej rygorystyczny strój, częściej oddzielna edukacja dziewcząt i chłopców oraz mocny nacisk na tożsamość syjonistyczną i związki z armią.
Czym wyróżniają się szkoły ultraortodoksyjne (haredi) w Izraelu?
Szkoły haredi funkcjonują w dużej mierze jako osobny świat, podporządkowany utrzymaniu tradycyjnego, ultraortodoksyjnego stylu życia. Głównym celem jest nauka religijna – przede wszystkim Tora i Talmud – a przedmioty świeckie są ograniczone, szczególnie w edukacji chłopców.
Charakterystyczne są bardzo ścisły dress code (ciemne garnitury, kapelusze, skromne stroje), nieufność wobec świeckiej kultury i mediów oraz silna kontrola społeczności nad programem nauczania. Dziewczynki zazwyczaj uczą się więcej przedmiotów ogólnych niż chłopcy, ponieważ oczekuje się, że jako dorosłe będą głównie utrzymywać rodzinę.
Jak działa system szkół arabskich w Izraelu?
Szkoły arabskie w Izraelu przeznaczone są dla arabskich obywateli państwa (muzułmanów, chrześcijan, druzów, częściowo Beduinów). Formalnie podlegają Ministerstwu Edukacji, ale mają odrębny język nauczania (arabski) oraz własne programy, uwzględniające historię i kulturę arabską oraz palestyńską.
Hebrajski jest nauczany jako obowiązkowy język obcy, jednak poziom jego znajomości często pozostaje niższy niż w szkołach hebrajskich. Ma to bezpośredni wpływ na możliwości dalszej edukacji na uczelniach oraz na szanse na rynku pracy w większościowo hebrajskojęzycznym otoczeniu.
Jak kultura i religia wpływają na dress code w izraelskich szkołach?
Strój ucznia w Izraelu mocno odzwierciedla poziom religijności i przynależność do danej społeczności. W szkołach świeckich dress code jest stosunkowo swobodny – zwykle wystarczy koszulka, długie spodnie, a w dni uroczyste biała koszula.
W szkołach religijnych i ultraortodoksyjnych zasady są znacznie bardziej restrykcyjne: wymagane są nakrycia głowy u chłopców (kipa, czasem kapelusz), długie spodnie, u dziewcząt długie spódnice, zakryte ramiona, a u mężatek – zakryte włosy. W szkołach arabskich również dominuje skromny ubiór, dostosowany do lokalnej tradycji religijnej i obyczajowej.
Czy rodzice w Izraelu mają duży wpływ na wybór ścieżki edukacji dziecka?
Rodzice mają w Izraelu znaczną autonomię w wyborze szkoły odpowiadającej ich przekonaniom religijnym, tradycji rodzinnej oraz językowi, w którym chcą kształcić dziecko. Dotyczy to zarówno rodzin żydowskich (wybór między świecką, religijną, haredi), jak i arabskich.
Taki model sprawia, że szkoła staje się przedłużeniem domu i społeczności – wzmacnia tożsamość grupową, ale jednocześnie pogłębia podziały między różnymi częściami społeczeństwa izraelskiego, które często uczą się i dorastają w zupełnie odrębnych systemach edukacyjnych.
Co warto zapamiętać
System edukacji w Izraelu jest wielotorowy – obok siebie funkcjonuje kilka równoległych strumieni szkół, silnie powiązanych z tradycją, religijnością i przynależnością do danej społeczności.
Główne linie podziału przebiegają między świeckością a religijnością, językiem hebrajskim a arabskim oraz większością żydowską a arabskimi mniejszościami, co tworzy odrębne światy szkolne.
Edukacja jest zasadniczo obowiązkowa od przedszkola do końca szkoły średniej, jednak różne strumienie otrzymują odmienne poziomy finansowania i mają zróżnicowany program nauczania.
Szkoły świeckie (mamlachti) kładą nacisk na wysoki poziom przedmiotów ścisłych, języków obcych i kompetencji krytycznego myślenia, traktując tradycję żydowską głównie jako dziedzictwo kulturowe.
Szkoły państwowe religijne (mamlachti dati) łączą pełen program świecki z rozbudowaną edukacją religijną, silnym akcentem na syjonizm i przygotowaniem uczniów do służby w IDF lub programów religijnych przed wojskiem.
Szkoły ultraortodoksyjne (chinuch haredi) koncentrują się przede wszystkim na studium Tory i Talmudu, znacznie ograniczając przedmioty świeckie, szczególnie w przypadku chłopców, i tworzą w dużej mierze odrębny świat społeczno‑edukacyjny.
Izraelska szkoła bardzo mocno odzwierciedla tożsamość rodziny i społeczności – rodzice, zwłaszcza religijni, mają szeroką autonomię w wyborze ścieżki edukacyjnej zgodnej z ich wartościami.
